De Vlaamse kantoorwerker stapt uit de tram bij
de Gare du Nord. De lucht is zwaar, grijsgrijs,
zo dik dat de sirenes van de elektrische trams
alleen maar aanschieten in de verte. Hij draagt
geen uniform meer, maar zijn hand blijft op de
riem van een lederen tas — gewoonte, niet trots.
In de jaren twintig had de Belgische staat de
Vlaamse arbeiders beperkt tot één taal in de
administratie. Nu, in 1937, wordt het systeem
ingewikkelder: elk document moet dubbel worden
geïndexeerd, elke bespreking gecontroleerd op
accent. De krant 'Le Soir' haalt een
lijst met
'geëngageerde belgen' — onder hen: de
man met de
tas.
Hij werkt als archivaris voor de Stadswijk van
Brussel, maar zijn echte werk is: vernietigen.
Tijdens nachtdiensten knipt hij losgeslagen
bladen uit oud rapporten over een frontlinie in
de Ardennen, jaar 1917. Geen namen. Geen
locaties. Alleen ‘Femmes’ in de marge, in rode
inkt.
Een avond gaat de straalkabel kapot. Het hele
centrum loopt uit. Op het moment dat de felle
gloed verdwijnt, komt er een boodschap via een
onbekend nummer: “Je hebt haar gezien.” Hij weet
wie bedoeld wordt. Zij was de enige die hem ooit
vroeg: “Waarom vecht je?”
Het volgende ochtend ligt haar foto in de keuken.
Niet op het bord. In het vuur. De schoorsteen
rookt. De houtskool is nog warm.
De politie begint te zoeken. De radio meldt
‘onrust in de elite’. Een agent zegt niets, maar
zijn handschoenen zijn nat van regen.
Hij vindt een dossier onder de vloerplank. Niet
gebrand. Dichtgemaakt met cellofaan. Binnen: een
lijst van drie vrouwen, allemaal verbonden aan
het Frontkamp. Allemaal dood. Geen naam. En één
zin in het Frans: “Zij waren de stemmen die
nooit hoort werden.”
Hij gaat naar de Place Royale. De klok slaat
tien. Iedereen draait weg. Niemand kijkt. Toch
weet iedereen.
Op het podium van de Café des Arts – nu gesloten
– zet hij een microfoon op de grond. Hij laat
het dossier vallen. Dan steekt hij vuur aan aan
de rand van een kaart van de Ardennen. De
vlammen kruisen de straat. Mensen lopen snel.
Niemand reageert.
Toen de brand was uitgebroken, stond er niemand
meer bij. Alleen een laag roet op het plein. En
een schriftelijke notitie in een halfverbrand
briefje: “Polar belge. Nooit officieel.”
De volgende dag wordt de Archiefdienst geschorst.
De minister verklaart dat alles ‘onder controle’
is. Maar op de muur van een school in
SintJansMolenbeek verschijnt een nieuwe tekst:
“Femmes.” In rood. Geen woord meer.
De wereld blijft draaien. Maar iets is gebroken.
Niet in de staatsmachine. In de stilte.
